EEN HOOFDSTAD, GEEN RUÏNE
Salona: In het hart van Rome's hoofdstad van de provincie Dalmatië
Hoe groot Salona werkelijk was, hoe het forum en theater van een provinciehoofdstad eruitzagen, en het aquaduct waarvan de waterbron Split vandaag de dag nog steeds van water voorziet.
Bekijk Salona-tours op GetYourGuide ↗Een provincie zo groot als de Balkan
Romeins Dalmatië was geen bescheiden kuststrook — de provincie strekte zich diep uit in de westelijke Balkan, en Salona zetelde aan het administratieve hoofd ervan als zetel van de gouverneur en regionale hoofdstad. Daardoor was het de spil waarlangs belastingen, juridische geschillen, militaire logistiek en keizerlijke correspondentie voor een enorm grondgebied liepen, niet zomaar een kuststadje voor handel. Salona werd gesticht als Romeinse kolonie in de 1e eeuw v.Chr. bovenop een eerdere Illyrische en Griekse nederzetting, en groeide snel zodra het de status van hoofdstad verwierf, met de administratie, rijkdom en bouwprogramma's die het besturen van een provincie met zich meebracht. Salona begrijpen als regeringszetel, in plaats van als overblijfsel van een ruïne, herkadert alles wat verder op de site te zien is: de muren, het forum en het amfitheater werden gebouwd op de schaal van een hoofdstad, niet van een marktstadje.
Hoe groot was Salona nu echt?
Bevolkingscijfers voor antieke steden zijn berucht moeilijk vast te pinnen, en Salona vormt daarop geen uitzondering — schattingen lopen sterk uiteen afhankelijk van de bron en van welk gebied als "de stad" wordt geteld, maar cijfers in de tienduizenden, doorgaans genoemd rond 60.000 op haar hoogtepunt, met enkele recente schattingen die nog hoger liggen, duiken regelmatig op in de wetenschap en moeten worden gelezen als onderbouwde schattingen, niet als een volkstelling. Wat minder betwist is de fysieke omvang: ruwweg vier kilometer versterkte muren, bezaaid met tientallen torens, die een bebouwd gebied omsluiten dat veel groter is dan de meeste Romeinse provinciesteden. Die schaal is precies waarom het archeologische park van Salona vandaag het grootste van Kroatië is — je wandelt niet langs één monument, je wandelt langs de contouren van een complete stad die ooit wedijverde met andere grote centra aan de Adriatische Zee.
Het forum en het theater
Zoals elke zichzelf respecterende Romeinse hoofdstad had Salona een echte civieke kern: een forum voor het openbare en politieke leven, omringd door winkels, tempels en administratieve gebouwen, en een theater dat rond dezelfde periode werd gebouwd, nabij de eeuwwisseling. Dat waren geen symbolische gebaren — een werkend theater en forum betekenden dat Salona functioneerde als een volwaardig civiek en cultureel centrum, niet alleen als garnizoen of handelspost. Van beide bouwwerken rijst vandaag weinig boven de grond uit, en beide vragen enige verbeelding om ze te lezen tegen de open velden, maar alleen al hun aanwezigheid vertelt je dat Salona de bevolking en het geld had om hetzelfde openbare leven te financieren als elke Romeinse stad van die omvang, waar dan ook in het rijk.
De waterbron van het aquaduct, nog steeds in gebruik
Salona haalde zijn water uit een aftakking van een aquaduct dat werd gevoed door de bron van de rivier de Jadro, een paar kilometer landinwaarts — dezelfde bron die, via een aparte aftakking, het Paleis van Diocletianus van water voorzag zodra het zes kilometer verderop was gebouwd. De Romeinse technische keuze bleek opmerkelijk duurzaam: eeuwen later, nadat Salona zelf was verdwenen, werd het eigen watersysteem van Split herbouwd om op diezelfde Jadro-bron te putten, en een gereconstrueerde versie van de oude aquaductroute bediende de stad tot in de 20e eeuw, voordat moderne waterwerken die uiteindelijk vervingen. De exacte waterbron die de Romeinen voor hun provinciehoofdstad kozen, met andere woorden, maakt nog steeds deel uit van hoe de regio Split aan water komt — ook al is het antieke aquaduct zelf allang achterhaald.
Waarom Salona verder reikte dan Dalmatië
Het belang van Salona was niet louter lokaal: als hoofdstad van Dalmatië bracht het gouverneurs voort, huisvestte het keizerlijke zaken en raakte het nauw verbonden met de keizer die Salona's beroemdste zoon is — Diocletianus, die tijdens zijn regeerperiode het hele bestuurlijke systeem van het Romeinse Rijk hervormde. Een man uit een Dalmatische provinciehoofdstad herorganiseerde uiteindelijk Rome zelf, en toen hij in 305 n.Chr. met pensioen ging, koos hij ervoor zijn paleis iets verderop langs de kust te bouwen in plaats van terug te keren naar Rome — een beslissing die alleen logisch is als je begrijpt hoe belangrijk Salona en zijn regio al waren binnen het rijk. Het prestige van de hoofdstad is mede de reden waarom het Paleis van Diocletianus staat waar het staat.