BÖLÜNEN ŞEHİR
Salona'nın Çöküşü Modern Split'i Nasıl Doğurdu
MS 614 civarında Salona, Avar ve Slav istilalarına yenik düştü — ve mültecileri Diocletian Sarayı'na sığınarak bugün orada ayakta duran şehri kurdular.
GetYourGuide üzerinden Salona turlarına göz atın ↗Baskı altındaki bir başkent
7. yüzyılın başlarında, Avar ve Slav akınlarının baskısı altında Roma’nın Balkanlar üzerindeki kontrolü çöküyordu ve hâlâ büyük bir şehir ile Dalmaçya’nın idari merkezi olan Salona, bu çöküşün tam da güzergâhında yer alıyordu. Olayların kesin sıralaması tarihçiler arasında tartışmalıdır ve günümüze ulaşan kaynaklar çoğunlukla olaylardan çok sonra yazılmıştır; ancak genel tablo üzerinde görüş birliği vardır: neredeyse bin yıl boyunca ayakta kalmış bir şehir istila edilmiş ve fiilen yok edilmiştir. Geleneksel anlatılar düşüşü MS 614 civarına tarihlendirir; ancak modern bilim insanları bunu doğrulanmış bir tarih değil, yaklaşık bir tarih olarak değerlendirir, çünkü arkeolojik ve metinsel kanıtlar bunu kesin olarak saptamamaktadır.
Hayatta kalanlar nereye gitti
Sonrasında yaşananlar ise hikâyenin çok daha dikkat çekici kısmını oluşturuyor: Salona'nın nüfusu öylece yok olup gitmedi. Hayatta kalanlar harabeye dönmüş şehirden kaçarak kıyı boyunca yaklaşık altı kilometre ötede, Salona'nın en ünlü evladının yaklaşık üç yüzyıl önce inşa ettirdiği emeklilik konutu olan Diocletian Sarayı'nın devasa, surlarla çevrili duvarlarının içine sığındı. Tek bir emekli imparatoru ve hane halkını korumak için tasarlanmış bu duvarlar, yerinden edilmiş bir halkın tam da ihtiyacı olan şeye dönüştü: mevcut altyapıyı kendi ihtiyaçlarına uyarlayabilecekleri, savunulabilir bir çevre. Bu, Avrupa kent tarihinde bir binanın asıl amacı ile zamanla dönüştüğü şey arasındaki en doğrudan bağlantılardan biridir.
Mozoleden katedrale
Mülteciler sadece sarayın duvarları içine kamp kurmakla kalmadı — içinde işleyen bir şehri yeniden inşa ettiler ve Hristiyan kimlikleri Salona'dan yanlarında gelerek bozulmadan korundu. Diocletianus'un kendi anıt mezarı — ironik biçimde, hükümdarlığı sırasında Hristiyanlara zulmetmiş bir imparatorun mezarı — bir Hristiyan katedraline dönüştürüldü ve Salona'nın şehit piskoposu Domnius'un kutsal emanetleri oraya taşındı. Sokaklar, evler ve sonraki yapılar, sarayın özgün Roma duvarları, sütunları ve geçitleri arasına ve onlara yaslanarak büyüdü — bu yeniden kullanım örüntüsü bugün Split'in eski kentinde hâlâ görülebilir; burada Ortaçağ ve modern binalar doğrudan Diocletianus dönemi taş işçiliğinin yanı başında durur, çünkü şehir tam anlamıyla böyle, her seferinde bir mülteci hanesiyle bir araya getirildi.
Neler kaybedildi, neler miras kaldı
Salona'nın kendisi hiçbir zaman büyük ölçekte yeniden inşa edilmedi — alan zamanla terk edildi, sonraki yüzyıllar boyunca yapı taşı için söküldü ve tarlalara ve otlak alanlarına bırakıldı; bu yüzden bugün ayak izinin büyük bir kısmı modern bir şehrin altında gömülü kalmak yerine kazılmak üzere ayakta kaldı. Ancak Salona için en önemli olan şeyler kaybolmadı: piskoposluğu, azizleri, Hristiyan kurumları ve nüfusunun büyük bir kısmı Split'teki yeni yerleşime taşındı. Gerçek anlamda Split, Salona'nın yakınında kurulmuş yeni bir şehir değil — farklı bir isim altında, farklı bir sur duvarının içinde Salona'nın devamıdır.
Bu sürekliliği kendiniz görün
Bu hikâyeyi en net şekilde anlamanın yolu, aynı gün her iki yeri de ziyaret etmektir: Salona'nın açık arazileri ve boş amfitiyatrosu size kaybedilenin ölçeğini gösterirken, Split'in eski şehri — katedrali, Roma koridorlarından geçen dar sokakları — mültecilerin enkazdan ne inşa ettiğini gösterir. Katedralin sekizgen şeklini arayın; sonradan eklenen çan kulesinin altında hâlâ tanınabilir biçimde Diocletian'ın mozolesi durmaktadır ve sarayın altındaki, bir zamanlar imparatorun özel dairelerini üstte taşıyan alt yapıları da gözden kaçırmayın. Salona, Split'in eski şehrinin neden böyle göründüğünü açıklar; Split ise Salona'nın hikâyesinin aslında nerede son bulduğunu gösterir.